Vauban, vestingbouwer van de zonnekoning

Elke Fransman kent de naam Vauban, elke buitenlander ziet die naam, want hij behoort tot het zichtbare Frankrijk; avenues, straten, lanen, pleinen, scholen, ja restaurants en cafés, er is in de stad altijd wel een die ‘ Vauban’ heet.

 Frankrijk is letterlijk vol Vauban, maar Frankrijk is er op dit moment ook vol ván, want op 30 maart 2007 zal het driehonderd jaar geleden zijn dat le plus grand serviteur du Roi-Soleil  stierf in zijn huis bij de Tuilerieën in Parijs. Frankrijk maakt zich op om dat feit te herdenken.

Als Vauban niet gedaan had wat hij gedaan heeft, dan was Frankrijk niet geworden wat het is.

De grote militaire bouwmeester raadde de koning aan een coherent verdedigingssysteem aan te leggen bestaande uit vestingsteden die op strategische punten langs de grenzen zouden liggen. Lodewijk XIV ging gretig op die adviezen in. Zo ontstond de zeshoekige vorm van Frankrijk die tot op de dag van vandaag zo is gebleven.

Vauban bouwde dertig nieuwe vestingen (ex nihilo) en verbeterde zo’n honderd andere. Met zijn vestingen heeft hij het Franse grondgebied gemarkeerd in de Alpen, in de Pyreneeën, langs de Oceaan en langs de Middellandse Zee, in de vlakte van Vlaanderen (met daar zelfs een dubbele vestingslinie) en in het relief van de Ardennen.

De uitspraak in de intro is niet te boud: Frankrijk is werkelijk vol Vauban.

Een militaire carrière

Vauban kwam als Sébastien Le Prestre in 1633 ter wereld in het Bourgondische plaatsje Saint-Léger-de-Foucheret, dat naderhand (in 1867) omgedoopt werd in Saint-Léger-Vauban. Hij zal zijn hele leven zeer gehecht blijven aan de Morvan, zijn geboortegrond. Zijn ouders behoorden tot de bescheiden landadel.

De jonge Sébastien begon op een wel heel bijzondere manier zijn militaire carrière: als tegenstander van de minderjarige koning Lodewijk XIV. Hij werd cadet in het regiment van Condé, de man die de chef was van de Fronde, zoals de burgeroorlog genoemd werd die van 1648 tot 1653 Frankrijk in beroering bracht. Condé dolf het onderspit en vluchtte. Voortaan vierde het door Richelieu ingestelde absolutisme hoogtij. Sébastien Le Prestre ‘bekeerde’ zich en kwam in dienst van de koning. Hij zou een van de trouwste dienaren worden die de koning ooit heeft gehad.

In 1655 kreeg hij zijn brevet als Ingénieur du Roi. Bij de belegering van Montmédy in 1657 liep hij vier verwondingen op en in 1659, na de vrede van de Pyreneeën, die een eind maakte aan de oorlog met Spanje, ging de ingenieur zich wijden aan datgene waar hij beroemd door zou worden: de belegering en de verdediging van vestingen. Door wat hij uitdacht werd hij de redder van het koninkrijk. Dankzij hem zagen twee formules het licht: ville assiégée par Vauban, ville prise en ville défendue par Vauban, ville imprenable. Sommige Fransen van dit moment zijn zo bezig met de preneur de villes Vauban, dat ze zelfs een parallel trekken met stedendwinger Frederik Hendrik. Maar ze vinden ‘hun’ Vauban groter dan ‘onze’ stadhouder.

Hoe ging Vauban te werk?

De enige manier om je te verweren tegen de steeds zwaardere kanonskogels is het aanleggen van bastions: vooruitspringende v-vormige bouwsels (v-vormig om zo weinig mogelijk raakvlak te bieden), die de eerste klappen moesten opvangen. Daarna moesten de aanvallers een gracht over om op het volgende obstakel te stuiten. Op die manier aanvallen viel niet mee. Vauban was niet de uitvinder van dit systeem – het kwam uit Italië - maar hij perfectioneerde het. En… hij hield verdedigingsgeheimen graag verborgen voor de vijand, die bij het oprukken de ene ‘verrassing’ na de andere moest zien op te lossen. De vestingen van Vauban hadden over het algemeen een stervormig grondplan. Een mooi voorbeeld daarvan is het plaatsje Rocroi in de Ardennen. Alle straten voeren naar het centrale plein. Aan Rocroi is drie eeuwen lang niets veranderd!

Vele namen van vestingen zijn onlosmakelijk met die van Vauban verbonden: Lille, Gravelines, Neuf-Brissach (Haut-Rhin), Besançon, Mont-Dauphin (Hautes-Alpes), Belle-Ile (Morbihan), Villefranche-de-Conflent (Pyrénées-Orientales) om er maar een paar te noemen.

Niet alleen als verdediger maar ook als aanvaller had Vauban een grote faam. De Maastrichtenaren konden ervan meepraten. Bij het beleg van Maastricht in 1673 werd door de grote belegeraar een methode gehanteerd – die met parallèles successives – die twee eeuwen lang als groot voorbeeld zou dienen van welke strateeg dan ook. De parallelle loopgraven maakten het mogelijk te schieten en tegelijkertijd verkeer te laten gaan. In recordtijd werd de stad ingenomen met een beperkt verlies van mensenlevens. Lodewijk XIV beloonde Vauban met 80.000 pond . Met dat geld kon hij het Château de Bazoches kopen.

Vauban  heeft in totaal 53 belegeringen geleid. In zijn beleving was een belegering pas echt succesvol als er weinig bloed vloeide. Toen Charleroi in 1693 werd ingenomen verloren de Franse troepen ‘slechts’ 500 man. Omdat hij uit was op zo weinig mogelijk verliezen kreeg Vauban al het vertrouwen van zijn soldaten.

Bazoches

Het kasteel van Bazoches, dat Vauban in 1675 kocht met het geld dat hij van de koning had gekregen, ligt ongeveer tien kilometer van Vézelay en op een paar honderd meter van het plaatsje Bazoches. Het kasteel is onlangs gerestaureerd en kan bezichtigd worden. Het is alleszins een bezoek waard. Als je door de ramen naar buiten kijkt zie je, op de colline éternelle, de kerk van Vézelay.

In de grote galerij van het kasteel was Vauban voortdurend bezig met zijn ingénieurs om de vestingen te ontwerpen die over heel Frankrijk verspreid kwamen te liggen. Het eigenlijke denkwerk werd in deze prachtige zaal verricht. Voortduren stonden ijlboden klaar om te paard met de in kokers opgeborgen instructies van Vauban naar alle uithoeken van het land te rijden. In de zaal heerste constant een grote drukte, maar een goed georganiseerde drukte.

Vauban ging echter ook zelf op pad. Er is uitgerekend dat hij tussen 1678 en 1698 per jaar 4000 kilometer moet hebben afgelegd. Hij reisde in zijn basterne of litière, een soort draaghuisje waarin twee personen konden zitten en dat gedragen werd door twee paarden, één ervoor en één erachter. Met dat vervoermiddel kon hij per dag 30 à 35 kilometer afleggen. In zijn basterne maakte hij aantekeningen of dicteerde die aan zijn secretaris. De gemaakte aantekeningen zijn over het algemeen onleesbaar, want de wegen waren toen niet wat ze nu zijn. Vauban doorkruiste Frankrijk in alle richtingen om te instrueren en te inspecteren.

Een paar jaartallen

Vauban trouwt in 1660 met Jeanne d’Osnay. Het echtpaar krijgt drie kinderen: Charlotte, Jeanne-Françoise en een zoon die maar twee maanden leeft. Het gezin neemt in 1675 zijn intrek in het kasteel van Bazoches.

In 1684 wordt hij gouverneur van de Citadelle van Lille, la ‘Reine des Citadelles’.

1703: maarschalk van Frankrijk!

In 1707 overlijdt hij in Parijs. Hij wordt begraven in het kerkje van Bazoches. In 1808 wordt zijn hart, op bevel van Napoleon, overgebracht naar het Hôtel des Invalides in Parijs.

Meer dan een ingenieur!

Vauban was niet alleen een militair ingenieur. Hij hield zich ook bezig met economie, geografie, sociologie, landbouw, statistiek. Hij was bewogen door de ellendige omstandigheden van de armen, en die waren er toen in zeer groten getale.

In 1707 zorgde hij voor iets opmerkelijks. Het land was verwikkeld in de Spaanse Successieoorlog. Frankrijk stond in zijn eentje tegenover de rest van Europa. De Franse legers weken op alle fronten. De hongersnood dreigde, de belastingen drukten, de rijken werden rijker. Het land stond aan de rand van de afgrond. En toen, het was in februari, ging er het gerucht rond dat er een boekje was verschenen, een boekje van 204 bladzijden, met de titel Projet d’une dîme royale (dîme is eentiende). De naam van de schrijver stond niet vermeld.. Het boekje deed de oude koning, die gebukt ging onder zorgen, een fantastisch voorstel waarmee in één klap alle financiële problemen konden worden opgelost en waarbij inkomensafhankelijke belasting moest worden betaald. De rijken veel, de armen weinig. De koning kon het voorstel (de voorloper van de huidige inkomstenbelasting!) niet waarderen! De schrijver was, u hebt het al geraden, Sébastien Le Prestre, maarschalk Vauban. De koning hoefde zich niet echt boos te maken, want een paar weken later overleed Vauban.

Wim Kruize (tekst en beeld)

In kader:

In Saint-Léger-Vauban (Yonne), de geboorteplaats van Vauban, staat het Maison Vauban. Het is een interessant museum waar alle facetten van Vauban nader bekeken en bestudeerd kunnen worden. Een film van 20 minuten brengt het leven van Vauban in beeld.

Tel.: 03 86 32 26 30

Website: http://www.vaubanecomusee.org

Tel.: 03 86 22 10 22

Website : www.château-bazoches.com

In kader:

‘

In kader :

Vauban is de man die de baïonnette à douille (douille betekent ‘schacht’) heeft bedacht. Dankzij hem kon de bajonet (vervaardigd in de stad Bayonne) voortaan op de loop van het geweer gezet worden zonder de kogelbaan te hinderen. Het geweer was nu vuurwapen en steekwapen tegelijk. Het ei van Columbus. De infanterist zou eeuwen profiteren van de vinding van Vauban. Nou ja, profiteren…

Met dank overgenomen uit En Route

Met dank aan Wim Kruize